Patrick vindt dat ik ChatGPT van mijn computer moet verwijderen. Hij heeft daar goede argumenten voor.

1. Alle producten van kunstmatige intelligentie (teksten, muziek etc.) zijn een grote inbreuk op de eigendomsrechten van de originele bedenker.
2. AI zal uiteindelijk alle menselijke creativiteit te gronde richten. Waarom zou je zelf nog iets bedenken als je een hulpje hebt, die dat veel sneller en beter kan?
3. Niet alleen creativiteit krijgt een dreun, ook de eigen schrijfroutine gaat er zwaar onder lijden.

Mijn vriend heeft gelijk op alle punten. Hij spaart me zelfs, omdat hij het energieslurpende karakter van AI en mijn verlies aan privacy niet eens noemt. Alle reden dus om Patrick heel serieus te nemen. Toch is er ook een andere kant. Die wil ik wat aandacht geven. ChatGPT helpt me namelijk enorm bij onderwerpen waar ik anders geen tijd aan zou besteden, domweg omdat ze teveel uitpluiswerk kosten.

Onzekere tijden

Laat ik je een voorbeeld geven. Een tijdje geleden viel er een artikel in de brievenbus over ‘Het systeem van het beest’. Deze theorie is gebaseerd op teksten uit de Bijbel en claimt duidelijkheid te geven over de ondergang van de wereld en de uiteindelijke overwinning van al het kwaad door God. Het verhaal is geschreven door ene Albert Tolsma en verscheen in het blad ‘Het Zoeklicht’.

Deze meneer Tolsma ziet in de komst van een Europees digitaal identiteitsbewijs (eID) de opstap naar de ‘Eindtijd’. Hij heeft het over ‘een wereldheerser aan het einde van de tijd, die aan alle mensen op de wereld een merkteken zal geven op de rechterhand of op het voorhoofd. Zonder dit teken kan niemand op de wereld nog iets kopen of verkopen.’ Die kennis haalt hij uit Openbaringen.

Het artikel is opgestuurd door iemand die ik serieus wil nemen. Het is een mevrouw die alle ontwikkelingen in de wereld in het licht plaatst van verhalen uit dit het bijbelboek. Ze put er bovendien hoop uit. Dat vond ik gek, want de sombere waarschuwing van Tolsma staat in schril contrast met optimistische verwachtingen. Ik was dus reuze nieuwsgierig naar de argumenten en de onderbouwing van die troostrijke tekst. Dat bleek wel even een ‘dingetje’. Je moet bijna een cursus bijbelstudie doen om er een touw aan vast te kunnen knopen. Daar steekt ChatGPT z’n kop om de deur.

Laat ik beginnen met een schets van de ‘tekenen’ die deze mevrouw ziet en waaruit ze afleidt dat het einde der tijden in zicht is.

De wereld is op dit moment een zooitje. Het ‘kwaad’ is dichtbij. We zijn opgezadeld met grote leiders die denken te weten wat de wereld nodig heeft. Daarom zorgen ze actief voor massale sterfte door hongersnood, bombarderen ze wereldsteden, overschrijden ze de grens van genocide en dreigen ze met het compleet vernietigen van eeuwenoude beschavingen. Je herkent vast een paar activiteiten van de heren Trump, Poetin en Netanyahu. Het is dus een puinhoop, vaak ook letterlijk, maar zijn al die barbaarsheden voldoende aanwijzing voor de definitieve dag des oordeels?

De lange lijst van verdriet

Dood en ellende is immers van alle tijden. De 21ste eeuw is echt niet zoveel anders dan eerdere tijdvakken. Ik veronderstel dat onze voorouders ook genoeg tekenen van de ‘Eindtijd’ hebben kunnen zien. Tijdens de kruistochten vielen er waarschijnlijk zo’n 5 miljoen doden. De pest roeide rond 1350 vervolgens nog eens een derde van de Europese bevolking uit. De 80-jarige oorlog was niet prettig, evenmin als de Eerste en de Tweede Wereldoorlog. Deze lijst van verdriet is moeiteloos aan te vullen. Ik heb me hier beperkt tot een paar voorbije voorbeelden uit onze directe omgeving.

Toch snap ik dat sommigen juist op dit moment denken dat de volledige ondergang van de wereld nabij is. De totale teloorgang heeft nog niet plaatsgevonden en ‘nu’ voelt bovendien urgenter dan wat vroeger was. We vrezen immers het meest wat ons zelf bedreigt.

Vertwijfeling is dus troef, terwijl we juist zekerheid willen. Toekomstvisies moeten perspectief bieden op iets dat beter is dan wat we hebben. Religies als het Jodendom, het Christendom en de Islam spelen daarop in met het vooruitzicht dat redding mogelijk is door een hogere macht. Hoop is het codewoord. Waarom zou je anders geloven?

Het systeem van het beest

Goed, nu weer terug naar dat artikel dat ik kreeg toegestuurd. De tekst beschrijft hoe de ‘Eindtijd’ zal verlopen. Aan mij de opdracht om daar de huidige geopolitieke ellende in terug te vinden. Het viel niet mee om het verhaal goed te doorgronden, want mijn hoogste theologische opleiding is de zondagsschool, decennia geleden. Toch maar een poging, met een beetje van mezelf en een beetje van AI.

Voor gelovigen is er een bijzondere toekomst: zij mogen bij ‘God de Vader’ zijn. Dat moment heet officieel ‘de opname van de gemeente’. Daarbij worden gelovigen -zowel degenen die al zijn gestorven als de levenden- in één ogenblik ‘veranderd’ en gaan zij naar Jezus. Over dat woord ‘veranderd’ zijn ook allerhande speculaties. Die laat ik gemakshalve even achterwege.

Na deze opname volgt een zware periode op aarde: de grote verdrukking. Dat is een periode waarin een machtige, goddeloze leider (de antichrist) opkomt. In die tijd wordt het ‘systeem van het beest’ opgetuigd, een politiek/religieus machtsimperium.

Op enig moment keert Jezus terug naar de aarde, samen met de -eerder verzamelde- gelovigen. Hij gaat dan over de wereld oordelen, waarbij vooral wordt gekeken hoe mensen met Israël zijn omgegaan. Het vraagstuk hoe Israël met mensen is omgegaan speelt -voor zover ik kon nagaan- daarbij geen rol.

Vervolgens begint het duizendjarig vrederijk: een periode van vrede waarin Jezus regeert en het kwaad geen invloed heeft. Toch wordt satan aan het einde opnieuw losgelaten. Veel mensen keren zich dan opnieuw tegen God, waarna het definitieve oordeel volgt.

Na dat eindoordeel belooft de Bijbel een nieuwe hemel en een nieuwe aarde.

Zo, veel korter kon ik het niet krijgen. Ik hoop dat je er nog bent.

Het merkteken

De aanhangers van het systeem van het beest krijgen een merkteken. Dat wist je inmiddels al. Het ‘getal van het beest’ is 666. Dat teken komt -volgens Openbaringen- op de rechterhand of op het voorhoofd van de afvalligen. Sommige mensen zien voorlopers van dat merkteken in de opkomst van internet, chips, creditcards, bitcoins, een Europese ID-kaart en AI. In de COVID-19-periode werd -bijvoorbeeld- de CoronaCheck-app gezien als duidelijke aankondiging van de eindtijd. 

De mevrouw die mij het artikel stuurde, wil de Bijbel het liefst letterlijk nemen, van kaft tot kaft. Da’s best lastig met zo’n boek als Openbaringen. De tekst staat bommetje vol met symboliek die ze aan het begin van onze jaartelling misschien snapten, maar waarvoor je nu toch enorme fantasie moet gebruiken om er een QR-code in te fietsen.

Natuurlijk komt er dus kritiek op zo’n verhaal. Symboliek is immers multi-interpretabel. Je zou die weerstand hoofdzakelijk verwachten in niet-kerkelijke kringen, maar dat is een foute aanname. Ook theologen uiten nogal wat tegenwerpingen. De lijst met historische speculaties en tekstinterpretaties is eindeloos. Het opgestuurde artikel beschrijft één van de tientallen opvattingen, al claimt de schrijver in ‘Het Zoeklicht’ uiteraard de onbetwistbare waarheid te kennen. Zijn verwachting is dat alle mensen gechipt gaan worden en daarmee aan de digitale leiband van de wereldheerser geketend zullen zitten.

Persoonlijke voorkeur

Ik pik er een andere verklaring uit die me wel aanspreekt. Die opvatting wordt de ‘preteristische visie’ genoemd. Deze stroming betoogt dat de verhalen uit Openbaringen geen voorspellingen zijn, maar dat ze al hebben plaatsgevonden in de 1e eeuw. Veel preteristen identificeren het ‘beest’ met het Romeinse Rijk zélf, of specifieker met keizer Nero.

Nero wordt vaak genoemd omdat zijn naam, als je hem omzet naar het Hebreeuws, numeriek overeenkomt met het getal 666 (het ‘getal van het beest’). Om die berekening te kunnen volgen, heb je overigens een stevige studie wiskunde nodig.

Enfin, dat nummer wordt gezien als een vorm van gecodeerde kritiek op de keizer. De vroege christenen begrepen die code en de Romeinse autoriteiten niet.

Met ‘de grote verdrukking’ wordt in de ogen van deze groep de vervolging van vroege christenen bedoeld. Daar blonk Nero nogal in uit…

Mijn voorkeur gaat dus uit naar de gedachte achter deze preteristische visie. Die lijkt lekker logisch. Het bijbelboek Openbaringen is namelijk geschreven in dezelfde periode dat keizer Nero een stevig stempel op de samenleving had gedrukt (65 tot 96 na Christus).

De passage over het ‘merkteken van het beest’ (op hand of voorhoofd) wordt door deze stroming symbolisch gelezen. Het hoofd staat voor overtuiging en loyaliteit. Het hoofd is de plek waar het denken plaatsvindt. En ‘hand’ betekent dingen doen in opdracht van de overheerser. Het merkteken staat dan voor toewijding aan het Romeinse systeem, niet voor een letterlijk fysiek teken of implantaat.

Kopen en verkopen

In Openbaringen staat ook een veel besproken zin dat niemand kan kopen of verkopen zonder het merkteken. In de preteristische visie wordt die tekst geïnterpreteerd als een verwijzing naar economische uitsluiting. In sommige steden waren handelsgilden verbonden aan heidense rituelen. Deelname aan deze gilden (inclusief offers aan de keizer) was vaak nodig om zaken te mogen doen. Christenen die dit weigerden, werden uitgesloten en liepen economische schade op.

Ronde cirkel

Zo, nu weer helemaal terug naar het begin van dit verhaal. Je kunt je nog herinneren dat Patrick me los wil koppelen van AI. Ik snap zijn argumenten en tegelijkertijd zou ik mijn digitale assistent niet willen missen.

Zonder de hulp van ChatGPT had ik nooit, maar dan ook nooit een verhaal geschreven over ‘Het systeem van het beest’. Voor de speurtocht naar exacte bijbelteksten, verschillende interpretaties, religieuze stromingen en de taal van symboliek had ik weken of maanden nodig gehad. Dankzij AI kreeg ik alle informatie binnen een uur op m’n computerscherm. Het rangschikken, controleren, indikken en toegankelijker maken van de tekst kostte de meeste tijd.

Je kunt je natuurlijk afvragen wat het nut is van het verzamelen van informatie die ik zonder AI nooit had opgezocht. Het antwoord is dat ik er wijzer van ben geworden, dat ik nieuwe inzichten heb gekregen en dat ChatGPT me heeft uitgedaagd om die hele berg aan informatie op mijn eigen manier samen te vatten.

Ik hoop dat het zelf-oordelend vermogen van de mens onze redding zal blijven. We moeten dus kritisch zijn, zowel op oude verhalen als op moderne techniek. Altijd!

Bovenste illustratie: gemaakt met ChatGPT

Je kunt ook een kortere samenvatting lezen (gemaakt met AI).

Nabrander: op 27 juni 2026 las ik een aardig artikel van Alberto Romero van The Algorithmic Bridge. Hij filosofeert lekker over de spanning die zit tussen het zelf schrijven of de klus overlaten aan AI. Alberto is een Spanjaard, maar de makers van AI-report hebben zijn verhaal keurig vertaald naar het Nederlands.